Ewa Melerska: Jest Pan wiceprezesem działdowskiego Stowarzyszenia Odnowy Chrześcijańskiej „Pamięć i Tożsamość”. Jakie są cele Państwa stowarzyszenia?

Andrzej Rutecki: Stowarzyszenie w tym roku obchodzi swój pierwszy mały jubileusz. 25 marca minęło dokładnie 5 lat od jego powstania. Głównymi celami statutowymi są: edukacja historyczna, pielęgnowanie tradycji i kultury polskiej oraz patriotyzmu, propagowanie wartości chrześcijańskich, a także wspieranie inicjatyw mających na celu utworzenie miejsca Pamięci Narodowej na terenie dawnego niemieckiego obozu Soldau oraz obozu nakazowo-rozdzielczego NKWD.

W jaki sposób realizujecie zamierzone cele?

Cele realizujemy w dwóch kluczowych projektach. Pierwszy z nich to autorski program Z historią na TY, który skierowany jest do młodzieży szkolnej. Przed pandemią organizowaliśmy comiesięczne prelekcje związane z ważniejszymi wydarzeniami z naszej ojczyzny. Na czas zagrożenia epidemicznego ten program musieliśmy przerwać, jednak mamy nadzieję, że od nowego roku szkolnego, tj. od września ten program zostanie kontynuowany w odmienionej formie. Drugim ważnym projektem, który realizujemy od początku naszej działalności, jest szeroko rozumiane upamiętnienie więźniów i ofiar niemieckiego oraz sowieckiego okupanta na ziemi działdowskiej.

Co roku organizujecie wydarzenia upamiętniające rocznicę męczeńskiej śmierci biskupów płockich w KL Soldau.

Od pięciu lat na terenie placu obozowego przy ul. Grunwaldzkiej w Działdowie organizujemy Apel Pamięci w rocznicę śmierci abp. Antoniego Juliana Nowowiejskiego (zm. 28 maja 1941 r.), a od 4 lat jesteśmy organizatorem konferencji historycznych nt. obozów. Takie konferencje odbywały się już wcześniej. W 2018 r. odbyła się premiera filmu dokumentalnego Soldau. Miasto na pograniczu śmierci w reżyserii Marii Cegiełki, który był wyświetlany w prawie wszystkich większych miastach w Polsce. Projekcja filmu odbyła się w Senacie RP oraz w Instytucie Pamięci Narodowej w Warszawie. Film od 2020 r. jest dostępny na platformie YouTube – na kanale IPNtvPL, dzięki IPN O/Gdańsk. Wydaliśmy publikację Niemiecki obóz śmierci KL Soldau. Pamięć i zobowiązanie... Jesteśmy również partnerem wystawy o obozie z 2019 r. przygotowanej przez Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Gdańsku oraz Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Warszawie. Wystawa Soldau – utajony ośrodek zagłady. Niemieckie obozy w Działdowie w latach II wojny światowej jest już udostępniona na działdowskim rynku od 20 maja do 14 czerwca.

Jakie wydarzenia planujecie na tegoroczne obchody 80. rocznicy?

Obchody okrągłej 80. rocznicy męczeńskiej śmierci Biskupów Płockich zaplanowane są na kilka dni. W tym roku będziemy również wspominać wielu duchownych zamordowanych w niemieckim obozie w 1941 r. 27 maja odbędzie się konferencja historyczna Niemieckie i sowieckie zbrodnie na Ziemi Działdowskiej, w której usłyszymy referaty historyków, znawców tematu. 28 maja odbędzie się promocja książki o niemieckim obozie w Działdowie, autorstwa dr. Radosława Wiśniewskiego z działdowskiego muzeum. A w samo południe spotkamy się na terenie obozu, aby upamiętnić więźniów i ofiary obydwu totalitaryzmów. Sprawowana będzie Msza św. oraz zostanie odczytany Apel Pamięci. Podczas uroczystości złożymy wiązanki kwiatów przy pomniku ofiar niemieckiego obozu Soldau.

W Działdowie znajdziemy także Muzeum Pogranicza.

Tak, współpracujemy z tą instytucją. Muzeum jest odpowiednim miejscem, w którym możemy wspólnie działać na rzecz upamiętniania oraz zgłębiać temat i historię niemieckiego i sowieckiego obozu. Od kilku lat wspólnie organizujemy w Działdowie Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych, a także majowe obchody Patronów Miasta Działdowo. Oprócz Muzeum ważnym partnerem dla stowarzyszenia jest IPN w Gdańsku, otrzymaliśmy wsparcie pracowników instytutu oraz dyrektora prof. dr. hab. Mirosława Golona.

Jednak praca stowarzyszenia to nie tylko wystawy i wydarzenia…

To prawda, wydajemy także publikacje naukowe. Najnowsza książka Niemieckie i sowieckie zbrodnie na ziemi działdowskiej to druga publikacja naszego stowarzyszenia. Pomysł na nią zrodził się pod koniec 2019 r. Została przygotowana na pierwsze wojewódzkie obchody Dnia Pamięci Ofiar obydwu totalitaryzmów na Warmii i Mazurach. Dzień Pamięci to inicjatywa oddolna poparta przez Marszałka Województwa Warmińsko-Mazurskiego. Publikacja jest dziełem dr Anny Jagodzińskiej, historyka, która od wielu lat zajmuje się martyrologią duchowieństwa polskiego w niemieckich obozach koncentracyjnych, dr. Waldemara Brendy, historyka, znawcy historii sowieckiego obozu nakazowo-rozdzielczego NKWD w Działdowie. W tej książce znajduje się również mój artykuł poświęcony zbrodniom Selbstschutzu, czyli niemieckiej samoobrony na ziemi działdowskiej zaraz po wybuchu II wojny światowej.

W ostatnim czasie w lokalnych mediach było głośno o otrzymanym przez Działdowo wsparciu finansowym z Rządowego Funduszu Inwestycji Lokalnych.

Starania o godne upamiętnienie tego miejsca trwają od kilku dekad. Cieszy fakt, że w końcu praca tak wielu ludzi dobrej woli, z różnych środowisk, nie poszła na marne. Wszyscy odnieśliśmy pierwszy sukces. Jest to duży krok ku rewitalizacji tego miejsca. W ramach Rządowego Funduszu Inwestycji Lokalnych przekazano 4 mln zł na zabezpieczenie i remont budynku po niemieckim obozie w Działdowie. Jest to ważny sygnał nie tylko dla nas, tu w Działdowie, ale i sygnał dla rządzących. Działdowo jest ważne. Mam nadzieję, że to nie koniec rządowej pomocy na rzecz ratowania budynku poobozowego.

Jakie są planowane działania, czy powstanie tam miejsce pamięci, muzeum lub inna instytucja upamiętniająca dawne zdarzenia?

Po otrzymaniu tej informacji spotkaliśmy się z burmistrzem Grzegorzem Mrowińskim, a w niedalekiej przyszłości będziemy rozmawiać o losach KL Soldau z posłem Prawa i Sprawiedliwości Robertem Gontarzem. Mamy nadzieję, że w tym miejscu będzie funkcjonowało Muzeum Ofiar Lager Soldau, że będzie to miejsce nie tylko lokalne i regionalne, ale będzie to Narodowe Miejsce Pamięci ofiar niemieckiego okupanta, ze szczególnym uwzględnieniem duchowieństwa. W tym obozie zamordowano dwóch katolickich biskupów i rzeszę duchownych tylko dlatego, że byli Polakami i duchownymi Kościoła katolickiego.

Mam nadzieję, że do tych działań dołączy także Ministerstwo Kultury, z którym od wielu lat prowadzone są liczne rozmowy. Teraz czas na konkretne działania. Mam nadzieję i wierzę, że prof. Piotr Gliński, który odwiedził Działdowo w czerwcu ubiegłego roku, będzie miał dla nas, dla Działdowa dobre informacje. W tej inwestycji ważne jest wsparcie Ministerstwa Kultury i Instytutu Pamięci Narodowej, na które możemy liczyć od wielu lat.