Zwołany przez Jana XXIII Sobór Watykański II bywa określany „soborem papieża Jana”. Angelo Giuseppe Roncalli urodził się 25 listopada 1881 r. w miejscowości Sotto di Monte (diecezja Bergamo, północne Włochy, w pobliżu klasztoru Braci Mniejszych, w chłopskiej rodzinie wielodzietnej, jako trzecie z trzynaściorga dzieci. W wieku 11 lat wstąpił do Seminarium w Bergamo, w którym ukończył liceum klasyczne, filozofię i pierwszy rok teologii. W trakcie studiów 1 marca 1896 r. został przyjęty do III Zakonu św. Franciszka, a rok później – 23 maja 1897 r. złożył pierwsze śluby franciszkańskie. „Nasze oczy od dzieciństwa były przyzwyczajone do obrazu ubożuchnego klasztorku Braci Mniejszych w Baccanello, który wśród rozległych pól lombardzkich, gdzie się urodziliśmy, był pierwszą spotykaną całkowicie zakonną budowlą: kościół, skromny klasztor, wieża, wokół pokorni braciszkowie, którzy wokół pól i chat szli na kwestę, roznosząc powiew całkowitej prostodusznej skromności, która czyniła tak sympatycznym św. Franciszka i jego synów. Po latach w swoim «Dzienniku duszy» 21 maja 1953 r. zapisał: «Z radością jednak błogosławię Pana za to ubóstwo, trochę upokarzające, a często kłopotliwe. Ono mnie bardziej upodabnia do Jezusa i św. Franciszka z Asyżu, zresztą na pewno nie umrę z głodu»”. Po studiach teologicznych w Bergamo i Papieskim Seminarium św. Apolinarego w Rzymie uzyskał doktorat z teologii. Święcenia kapłańskie przyjął 10 sierpnia 1904 r. w Rzymie z rąk bp. Giuseppe Ceppetellego. W tym czasie odbywał służbę wojskową.

Od 1906 r. ks. Roncalli pełnił funkcję osobistego sekretarza biskupa diecezji Bergamo Giacoma Radiniego Tedeschi (do 1914 r.). W miejscowym seminarium wykładał historię Kościoła, patrologię i teologię fundamentalną. Podczas wojny, w latach 1915-18, służył w armii jako sanitariusz, później jako kapelan. Po powrocie został mianowany ojcem duchownym miejscowego seminarium. W 1920 r. papież Benedykt XV wezwał go do Rzymu, aby zreorganizował Papieskie Dzieło Rozkrzewiania Wiary. Pięć lat później Pius XI mianował go biskupem i wizytatorem apostolskim w Bułgarii, a od 1931 r. – delegatem apostolskim. Po dziewięciu latach bp Roncalli otrzymał nominację na administratora apostolskiego w Turcji i Grecji. Przebywając w Konstantynopolu, nawiązał kontakty z patriarchą ekumenicznym i Kościołem wschodnim. W 1944 r. został nuncjuszem we Francji, a w 1953 r. Pius XII mianował go kardynałem i patriarchą Wenecji.

Po śmierci Piusa XII kolegium kardynalskie wybrało go w jedenastym głosowaniu, 28 października 1958 r., na papieża. Miał wówczas 76 lat i przyjął imię Jan XXIII. Zainaugurował nowy styl rządzenia Kościołem: „Kościół jest wciąż młody i takim pozostanie na przyszłość”. Rozwinął wszechstronną działalność otwarcia go na świat (aggiornamento).

Oprócz historycznego zwołania Soboru Papież m.in. zlecił utworzenie Sekretariatu ds. Jedności Kościoła. Za jego pontyfikatu usunięto z liturgii pejoratywne zdania o Żydach. Wydał 11 encyklik.

Ciężko chory, polecił ustawić przy swoim łóżku wizerunek Matki Bożej Częstochowskiej. Zmarł 3 czerwca 1963 r., nazajutrz po uroczystości Zesłania Ducha Świętego.

1 listopada 1964 r. kard. Stefan Wyszyński (również tercjarz franciszkański), modląc się przy grobie Jana XXIII, prosił Boga, Dawcę chwały, aby pozwolił, wcześniej czy później, „oglądać papieża Jana na ołtarzach jako wzór najbardziej potrzebny współczesnemu światu”. Bł. Jan Paweł II dokonał jego beatyfikacji 3 września 2000 r. w Rzymie.